ضربه مغزی یک آسیبدیدگی شدید مشابه آسیبدیدگیهای دیگر است. جایی که شباهت ضربه مغزی با آسیبدیدگیهای دیگر به پایان میرسد یک لحظه است. در یک لحظه فرد زندگی عادی و طبیعی خود را دارد و در لحظه بعد زندگی وی به طور ناگهانی تغییر پیدا میکند. در بیشتر جنبههای دیگر، ضربه مغزی بسیار متفاوت است. از آنجا که مغز ما مشخص میکند که ما که هستیم، عواقب ناشی از ضربه مغزی بر همه جوانب زندگی از جمله شخصیت فردی ما تأثیر میگذارد. ضربه مغزی متفاوت از شکستگی اندامها یا سوراخ شدن ریه است. آسیبدیدگی در قسمتهای دیگر بدن باعث محدود شدن کارکرد همان قسمت میشود اما شخصیت و تواناییهای ذهنی تغییر پیدا نمیکنند. در غالب اوقات، این ساختارهای بدن بهبود یافته و میتوانند مانند گذشته به کار خود ادامه دهند.
ضربه مغزی متوسط ممکن است باعث اختلالات موقتی در سلولهای مغزی شود. ضربه مغزیهای جدیتر ممکن است باعث ایجاد کبودی، پارگی بافتها، خونریزی و آسیبدیدگیهای فیزیکی دیگر شده که عواقب بلند مدت یا مرگ را به دنبال خواهد داشت. مشکل ضربه مغزی باید فوراً زیر نظر متخصص جراحی مغز و اعصاب درمان شود تا از عواقب وخیم تر که گاهی منجر به مرگ می شود در حد امکان پیشگیری شود.
علل
ضربه مغزی به دلیل وارد آمدن ضربه به سر یا بدن به وجود میآید. میزان آسیبدیدگی میتواند به عوامل مختلفی مانند ماهیت اتفاق و شدت ضربه بستگی داشته باشد. ضربه مغزی ممکن است شامل یک یا چند عامل از عوامل زیر باشد:
- آسیبدیدگی سلولهای مغزی ممکن است به قسمتهایی از جمجمه که مستقیماً ضربه خورده است محدود شود.
- ضربه شدید یا تکان شدید ممکن است باعث آسیبدیدگی در چند نقطه مغز شود زیرا مغز در جمجمه به سمت عقب و جلو حرکت میکند.
- چرخش شدید یا تکانهای چرخشی ممکن است باعث پارگی ساختارهای سلولی شوند.
- از هم پاشیدگی مانند یک دستگاه انفجاری ممکن است باعث آسیبدیدگیهای گسترده در مغز شود.
- فرو رفتن یک جسم در جمجمه نیز ممکن است باعث آسیبدیدگیهای شدید و جبرانناپذیر در سلولهای مغزی، عروق خونی و بافتهای محافظ اطراف مغز شود.
- خونریزی در مغز یا اطراف آن، تورم و وجود لخته خون میتواند اکسیژنرسانی به مغز را مختل کرده و باعث آسیبدیدگیهای گسترده در مغز شود.
علائم
ضربه مغزی ممکن است اثرات فیزیکی و روانی گستردهای ایجاد کند. برخی علائم و نشانهها ممکن است بلافاصله پس از ضربه مغزی ایجاد شده و برخی از علائم نیز پس از چند روز یا چند هفته مشاهده خواهند شود.
ضربه مغزی خفیف
برخی از علائم و نشانههای ضربه خفیف عبارتند از:
- از دست رفتن هوشیاری به مدت چند ثانیه تا چند دقیقه
- عدم بیهوشی ولی وجود وضعیت خستگی، گیجی یا ناهماهنگی
- سر درد
- حالت تهوع و استفراغ
- احساس خستگی مفرط یا خوابآلودگی
- اختلالات خواب
- خوابیدن بیش از حد معمول
- سرگیجه یا بیتعادلی
- مشکلات حسی مانند تاری دید، زنگ زدن گوش، طعم بد در دهان و تغییر در توانایی بوییدن
- حساسیت به نور یا صدا
- مشکلات حافظه یا تمرکز
- تغییر خلق و خو یا نوسانات خلقی
- احساس افسردگی یا اضطراب
ضربه مغزی متوسط و شدید
ضربههای مغزی متوسط تا شدید شامل علائم ضربه مغزیهای خفیف بوده به اضافه علائم زیر که ممکن است در ساعات اولیه پس از حادثه یا چند روز پس از آن دیده شوند.
- از دست رفتن هوشیاری از چند دقیقه تا چند ساعت
- سردرد دائمی یا سر دردی که به تدریج تشدید میشود.
- حالت تهوع و استفراغ مکرر
- تشنج
- اتساع یک یا هر دو مردمک چشم
- تخلیه مایع شفاف از بینی یا گوش
- ناتوانی در بیدار شدن از خواب
- عدم هماهنگی در بدن
- گیجی و سردرگمی شدید
- تحریک، مبارزه یا رفتارهای غیرعادی دیگر
- لکنت زبان
- رفتن به کما و اختلالات هوشیاری دیگر
علائم در کودکان
کودکان نوپا یا خردسالانی که دچار ضربه مغزی شدهاند ممکن است تواناییهای ارتباطی خود را برای ابراز سر درد، مشکلات حسی، گیجی و علائم مشابه از دست بدهند. در ضربه مغزی کودکان ممکن است موارد زیر مشاهده شود:
- تغییر در عادات غذا و شیر خوردن
- گریه کردن مستمر و ناتوانی در تسلی دادن آنها
- تحریکپذیری آسان یا غیرعادی
- تغییر در تواناییهای تمرکزی
- تغییر در عادات خواب
- احساس افسردگی یا ناراحتی
- عدم رغبت به اسباببازیها یا انجام فعالیتهای مورد علاقه
زمان مراجعه به بیمارستان
همیشه در مواقعی که به سر یا بدن کودک ضربه وارد شده و باعث نگرانی شما میشود یا زمانی که تغییرات رفتاری در او مشاهده میکنید باید به پزشک مراجعه کنید. در صورتی که علائم و نشانههای ضربه مغزی را پس از ضربه خوردن به سر کودک مشاهده کردید باید با مرکز مراقبتهای فوری پزشکی تماس بگیرید. اصطلاح خفیف،متوسط و شدید برای توصیف اثر ضربه بر عملکرد مغز به کار برده میشود. یک آسیبدیدگی جزئی در مغز ممکن است جدی باشد و نیاز به مراقبت و توجه مضاعف و تشخیص دقیق دارد.
افراد در معرض خطر
افرادی که بیش از سایرین در معرض ضربه مغزی قرار دارند عبارتند از:
- کودکان به خصوص نوزادان تازه متولد شده تا کودکان 4 ساله
- جوانان به خصوص افرادی که در سنین بین 15 تا 24 سال هستند.
- افراد مسن که سن آنها بیش از 75 سال است.
تغییر هوشیاری
ضربه مغزی متوسط تا شدید ممکن است باعث ایجاد تغییرات دائمی در هوشیاری، آگاهی یا رفتارهای واکنشی فرد شود. حالات مختلف هوشیاری عبارتند از:
- کما: فردی که به کما رفته است، هوشیار و آگاه نیست و نسبت به محرکها واکنشی نشان نمیدهد. این به دلیل آسیبدیدگیهای گسترده در همه قسمتهای مغز اتفاق میافتد. پس از چند روز تا چند هفته، فرد یا از کما خارج شده یا وارد مرحله نباتی میشود.
- وضعیت نباتی: آسیبدیدگی گسترده در مغز باعث میشود که فرد وارد مرحله نباتی شود. با این که فرد نسبت به اطراف خود ناآگاه است ولی ممکن است چشمهای خود را باز کند، صداهایی تولید کرده و به رفلکسهای واکنش نشان داده یا حرکت کند.این امکان وجود دارد که ماندن در حالت نباتی، دائمی شود اما در بیشتر افراد به سمت هوشیاریهای جزئی پیشرفت میکند. در بیماران به دنبال سکته مغزی اگر تا سه ماه از وضعیت نباتی خارج نشود این وضعیت دايمی خواهد شد ولی وضعیت نباتی پس از ضربههای مغزی تا یکسال زمان برای بهبودی دارد و پس از آن وضعیت نباتی دایمی خواهد شد.
- وضعیت هوشیاری حداقلی: وضعیت هوشیاری حداقلی وضعیتی است که هوشیاری در آن به شدت تغییر میکند اما برخی نشانههای خودآگاهی یا آگاهی نسبت به محیط دیده میشود. این غالباً یک حالت گذرا از کما یا وضعیت نباتی به بهبودی بیشتر است.
- سندرم قفل شده: فرد مبتلا به سندرم قفل شده نسبت به اطراف خودآگاه و هوشیار است اما قادر به تکلم یا تحرک نیست. فرد ممکن است قادر به برقراری ارتباط با حرکات چشم و چشمک زدن باشد. این وضعیت به دلیل آسیبدیدگیهای قسمت پایین مغز و ساقه مغز اتفاق میافتد. این حالت به ندرت پس از وارد شدن ضربه به وجود میآید و معمولاً سکته مغزی در این بخش از مغز باعث به وجود آمدن این وضعیت میشود.
- مرگ مغزی: زمانی که هیچ فعالیت قابل اندازهگیری در مغز و ساقه مغز انجام نشود، مرگ مغزی رخ میدهد. برداشتن دستگاههای تنفسی در افرادی که تشخیص داده میشود دچار مرگ مغزی شدهاند باعث قطع تنفس و در نهایت نارسایی قلبی میشود. مرگ مغزی برگشتپذیر نیست.
پیشگیری
با رعایت نکات زیر احتمال ضربه مغزی را کاهش دهید:
- کمربند ایمنی و کیسه هوا: همیشه در اتومبیل از کمربند ایمنی استفاده کنید. یک کودک باید همیشه در صندلی عقب بنشیند و کمربند ایمنی که مناسب با اندازه و وزن او است را ببندد.
- استفاده از مواد مخدر و الکل: زمانی که تحت تأثیر الکل و مواد مخدر شامل داروهای تجویزی که میتواند تواناییهای رانندگی شما را مختل کند هستید رانندگی نکنید.
کلاه کاسکت: زمانی که با موتور سیکلت، دوچرخه، اسکیت، اسنوبرد حرکت میکنید حتماً از کلاه کاسکت استفاده کنید. همچنین در هنگام بازی بیسبال یا ورزشهای پربرخورد، اسکی، اسکیت، اسنوبرد یا اسبسواری از وسایل مناسب برای حفاظت از سر خود استفاده کنید.